Waterontharder zonder zout: wat werkt echt en wat niet?

Je wilt van de kalk af, maar liever zonder elke paar maanden zakken zout te sjouwen. Dan kom je al snel uit bij magneten, elektronische kastjes en kristallisatiefilters die beloven dat het ook zonder zout kan. Of dat klopt, hangt af van wat je verwacht: echt zachter water, of alleen minder kalkaanslag. Hieronder zetten we de systemen zonder zout eerlijk naast elkaar, en leggen we uit waarom een waterontharder zonder stroom iets anders is dan een waterontharder zonder zout.

Bestaat er een waterontharder zonder zout die echt onthardt?

Voor de hele woning bestaat er vrijwel geen apparaat dat de hardheid echt verlaagt zonder dat er ergens zout aan te pas komt. Echt ontharden betekent dat calcium en magnesium uit het water verdwijnen. Dat doet een ionenwisselaar met harskorrels, en die hars moet je regelmatig spoelen met pekel. Daar is zout voor nodig: gewoon onthardingszout of kaliumchloride. De meeste apparaten die als "zonder zout" worden verkocht, laten de hardheid gelijk en proberen alleen te voorkomen dat de kalk zich vastzet.

Er zijn twee uitzonderingen, maar die zijn geen vervanging voor een ontharder op de hoofdleiding. Een omgekeerde osmose haalt bijna alle mineralen uit het water, maar is bedoeld voor één kraan en heeft restwater (lees meer over osmosewater). En er bestaan ionenwisselaars met een wisselpatroon die je vervangt in plaats van zelf regenereert. Ook daar zit zout in het proces, alleen niet bij jou thuis.

Ontharden of de kalk veranderen: wat is het verschil?

Ontharden verlaagt de hardheid die je meet in °dH. Conditioneren laat de hardheid gelijk, maar verandert hoe de kalk zich gedraagt, zodat hij minder snel als harde laag op verwarmingselementen en in leidingen terechtkomt. Dat verschil kun je zelf controleren: meet de hardheid met een teststrip of druppeltest vóór en na het apparaat. Bij een ionenwisselaar zie je een lager getal, bij een magneet of kristallisatiefilter hetzelfde getal. Hoe je dat doet, lees je in hoe meet je de hardheid van water.

Omdat de mineralen bij conditioneren in het water blijven, blijft er op plekken waar water opdroogt, zoals een glazen douchewand of een kraan, nog steeds een witte rand achter. Wie vooral daar last van heeft, schiet met een systeem zonder zout dus weinig op.

Welke systemen zonder zout zijn er?

Er zijn vier soorten apparaten die zonder onthardingszout werken: magnetisch, elektronisch, kristallisatie (TAC) en polyfosfaat. Daarnaast is kaliumchloride een alternatief zout voor een gewone ontharder. Per systeem zie je hieronder wat het wel en niet doet.

Waterontharder met magneet

Een magnetische waterontharder haalt geen calcium uit het water. Roberta Hofman, senior onderzoeker waterbehandeling bij wateronderzoeksinstituut KWR, legt in Radar uit dat een magneet de kalk mogelijk in een andere vorm laat neerslaan, waardoor er minder aanslag ontstaat. "Hoe dit precies werkt is alleen nog niet duidelijk", zegt ze, en het werkt in sommige gevallen wel en in andere niet. Het Belgische consumententijdschrift Test-Aankoop noemt het effect van magnetische en elektromagnetische systemen in zijn test "uiterst miniem" en soms zelfs nihil. Een magneet kost geen zout en geen stroom, maar je koopt een onzeker resultaat.

Elektronische en elektromagnetische ontharders

Een elektronische ontharder is een kastje met een spoel of draden om de leiding, dat een wisselend elektrisch veld opwekt. Het principe is hetzelfde als bij de magneet: de hardheid blijft gelijk en het apparaat moet ervoor zorgen dat de kalk minder hecht. Het heeft wel een stopcontact nodig. Test-Aankoop beoordeelde de elektromagnetische systemen in zijn test even slecht als de magneten. Een aparte, onafhankelijke test van elektronische kastjes met een beter resultaat hebben we niet gevonden.

Let op met de naam: sommige verkopers noemen ook een gewone ontharder met zout en een elektrische besturing "elektronisch". Kijk dus altijd of er een harstank en een zoutbak in zitten.

Kristallisatie (TAC)

Bij Template Assisted Crystallization stroomt het water door een tank met korrels waarop de kalk microscopisch kleine kristallen vormt. Die kristallen blijven in het water zweven in plaats van zich vast te zetten. Dit is van de systemen zonder zout het best onderzocht. In een Amerikaans onderzoek van de WateReuse Research Foundation uit 2014, onder leiding van Peter Fox van Arizona State University, verminderde TAC de vorming van kalkaanslag met meer dan 88 procent. Dat onderzoek mat de aanslag, niet de hardheid: het water blijft even hard, en de kalkrand op de douchewand verdwijnt dus niet.

Polyfosfaat

Een polyfosfaatpatroon geeft een kleine hoeveelheid fosfaat af aan het water. Dat houdt de kalk in oplossing, zodat hij minder snel neerslaat in bijvoorbeeld een boiler of koffiemachine. Test-Aankoop vond deze patronen van de alternatieve systemen het meest doeltreffend tegen kalkafzetting, en noemt de hoeveelheden in het drinkwater verwaarloosbaar klein. De hardheid blijft wel gelijk en het patroon moet je regelmatig vervangen. Vraag bij een systeem op de hoofdleiding na of het geschikt en toegelaten is voor drinkwater.

Kaliumchloride als alternatief voor zout

Kaliumchloride is geen systeem zonder zout, maar een ander zout voor een gewone ionenwisselaar. De hars wisselt calcium en magnesium dan om tegen kalium in plaats van natrium, en het water wordt wel echt zachter. Het is wel duurder: leveranciers van waterbehandeling noemen twee tot vier keer de prijs van gewoon onthardingszout, en je hebt er ongeveer 10 tot 20 procent meer van nodig voor hetzelfde resultaat. Controleer in de handleiding of jouw toestel ermee overweg kan.

Waarom zou je het overwegen? Bij gewoon zout wordt volgens KWR elke 40 milligram calcium vervangen door 46 milligram natrium. Wie dat natrium liever niet in zijn kraanwater heeft, kan met kaliumchloride ontharden, of een aparte kraan met onbehandeld water laten aanleggen.

Vergelijking: wat doet elk systeem?

De tabel laat in één oogopslag zien welke systemen de hardheid echt verlagen en welke alleen de kalk proberen te veranderen.

Waterontharder zonder zout of zonder stroom: wat is het verschil?

Een waterontharder zonder stroom is niet hetzelfde als een waterontharder zonder zout. Een Kinetico waterontharder werkt bijvoorbeeld zonder stroom, maar wel met zout. Het toestel wordt aangedreven door de beweging van het water zelf: Kinetico noemt de Premier Compact XP "non-electric" en geeft een zoutverbruik op van 0,34 kg per regeneratie. Het is dus een echte ionenwisselaar die de hardheid verlaagt, alleen zonder stekker.

Dat heeft praktische voordelen. Je hebt geen stopcontact nodig, dus het toestel kan ook in een kruipruimte of vochtige ruimte staan, en het blijft werken als de stroom uitvalt. De Kinetico-toestellen met twee harstanks, zoals de Premier Compact en de AquaKinetic HF, leveren ook tijdens het spoelen zacht water, omdat de ene tank werkt terwijl de andere spoelt. Een elektrisch toestel zoals de The Grey heeft wel een aansluiting op 230 volt nodig.

Zoek je een waterontharder zonder zout en stroom, dan kom je alleen uit bij de magneet, kristallisatie of polyfosfaat. Die verlagen de hardheid niet. Wil je echt zacht water zonder stopcontact, dan is een ontharder op waterdruk met zout de enige optie.

Waterontharder met of zonder zout: wat past bij jou?

Kies voor een ontharder met zout als je echt zachter water wilt: geen kalkranden op glas en kranen, minder schoonmaakmiddel en apparaten die niet meer verkalken. Een systeem zonder zout kan alleen een optie zijn als je vooral de aanslag in leidingen en apparaten wilt beperken en de hardheid voor lief neemt. Dan heeft kristallisatie de sterkste onderbouwing.

• Meet eerst je hardheid. Bij water dat al vrij zacht is, valt er minder te winnen. Kijk bij de hardheid per gemeente of meet het zelf.
• Bedenk waar je last van hebt. Kalkranden die opdrogen verdwijnen alleen als de hardheid echt omlaag gaat.
• Reken de zoutkosten mee. Een gewone ontharder gebruikt per jaar enkele tientallen kilo's zout, zie waterontharder en zouttabletten.
• Ontharden niet te ver door. Het Drinkwaterbesluit eist een hardheid van meer dan 1 mmol/l, dat is ongeveer 5,6 °dH. Een goede ontharder stel je daarop af.

Twijfel je welk type bij jouw woning past, dan kan Kevin met je meekijken naar je hardheid, je verbruik en de plek waar het toestel kan staan.

Bronnen

• Radar (AVROTROS): Waterontharders: werken ze echt tegen kalkaanslag?
• Test-Aankoop: Kalk in je leidingwater
• WateReuse: Evaluation of Alternatives to Domestic Ion Exchange Water Softeners
• SoftPro: Kaliumchloride in plaats van zout
• Water Technology: Considering potassium chloride for softening
• Kinetico: Premier Compact XP
• Kinetico: AquaKinetic HF
• Inspectie Leefomgeving en Transport: Brief over waterontharding in woninginstallaties, 13 december 2019
• Waterbedrijf Groningen: Folder over waterontharders (pdf)